VENRAY IN KAART
29 APRIL – 31 MEI 2026

In deze expositie staat cartografie, het maken van kaarten centraal.

Van A naar Beter, Tom Tom, Google Maps. Mensen hebben van oudsher hun weg gezocht, hun standplaats willen bepalen. Wie rijdt er nog naar Zuid-Frankrijk zonder navigatie.

Vanaf de prehistorie wilden mensen graag weten hoe hun omgeving eruit zag, hoe ze ergens konden komen op hun zoektochten naar voedsel en een veilige omgeving.

Geleidelijk aan is de mens dat gaan vastleggen, eerst op kleitabletten, daarna handgemaakte kaarten en nu steeds professioneler.

De Romeinen maakten in onze streken gebruik van de Peutingerkaart. Ontdekkingsreizigers gebruikten instrumenten als het sextant en kaarten om hun plaats op aarde te bepalen. Militairen gebruiken nu drones om een mogelijke  tegenstander “in kaart” te brengen.

Deze expositie besteedt aandacht aan een van de grootste cartografen van deze streken, Christiaan Sgrooten. Zijn werk is lang onbekend gebleven. Slechts een enkeling wist dat het opgeborgen lag in archieven in Brussel en Madrid. Vijftig jaar geleden zijn ze herontdekt.

Daarnaast toont deze expositie een overzicht in kaarten van de groei van Venray, haar plaats in de regio en het landschap. Van Middeleeuwen tot nu. De kaarten komen uit het gemeente archief van Venray en het depot van dit museum.

Voel je als bezoeker welkom en geef je ogen de kost!

Christian Sgrooten werd geboren in Sonsbeck. Hij werkte als schilder en cartograaf in Kalkar, in het hertogdom Kleef. Daar kreeg hij in 1549 het burgerrecht en huwde met Agnes van Bebber. Uit dit huwelijk zijn twee kinderen bekend.

Waarschijnlijk leerde hij de kunst van het optisch meten van afstanden, de driehoeksmeting, en die om te zetten in een kaart van Gerard Mercator en Jacob van Deventer, beide cartografen. De laatste was in Spaanse dienst.

Omstreeks 1555 begon hij met de kartering van het gebied van de Nederrijn. Hij maakte een kaart van de Veluwe en Philips II, de Spaanse koning, was zo onder de indruk dat hij hem benoemde tot hofcartograaf. Hij kreeg daarom de opdracht om alle provincies, gewesten en steden die behoorden aan de Spaanse kroon in kaart te brengen. Hiervan is niets bewaard gebleven. Hij mocht met een geleidebrief en volmacht vrij door de Nederlanden reizen. Dit maakte de weg vrij voor zijn hoofdwerk, het in kaart brengen van de Nederlandse gewesten en het Duitse Rijk. Dit werd vastgelegd in twee atlassen. De eerste, de Brusselse Atlas uit de jaren 1572/73, wordt bewaard in de Koninklijke bibliotheek in Brussel en de tweede, de Madrileense uit 1592, ligt in de Biblioteca Nacional in Madrid. Beide atlassen zijn nooit in drukvorm gepubliceerd.

De laatste fase van zijn leven werd sterk beïnvloed door de oorlog tussen Spanje en de Verenigde Nederlanden (de Tachtigjarige Oorlog) en een uitbraak van de pest in zijn woonplaats. Bovendien was het Spaanse hof hem nog veel royalty’s verschuldigd. Sgrooten stierf in 1603 en werd begraven in zijn Heimatstadt Kalkar.

Hij raakte vergeten, onder andere omdat in de zestiende eeuw gedrukte atlassen verschenen. Die waren goedkoper en hadden een groter bereik. Sgrootens kaarten waren toen niet meer nodig. Zij lagen in de archieven in Madrid en Brussel in uitmuntende staat.

Ruim vijftig jaar geleden begon echter zijn herontdekking.

De atlassen van Christiaan Sgrooten

De eerste van beide atlassen, de Brusselse atlas, voltooid in 1573, bevindt zich tegenwoordig in de Koninklijke Bibliotheek van België, in Brussel. In 2009 is de restauratie van deze atlas voltooid. De atlas bevat 37 kaarten van de Europese regio’s, van Ierland tot Oostenrijk.

De tweede uit 1592 is te vinden in de Biblioteca Nacional te Madrid. Deze atlas bevat naast de kaarten die ook in de eerdere uitgave te vinden zijn ook kaarten van andere delen van de wereld, zoals het Nabije oosten, het Heilig Land, Polen en de Baltische staten en hele wereld in globe-aanzicht.

Als bron voor het werk van Sgrooten dienden de kaarten en plattegronden van onder andere Jacob van Deventer. Er werden correcties en verduidelijkingen op aangebracht naar aanleiding van eigen studie, opmetingen en beschikbare wegbeschrijvingen. Zodoende bezitten de kaarten in beide atlassen een grote mate van nauwkeurigheid.

Sgrooten werkte zolang aan zijn atlassen dat zij nooit in drukvorm zijn verschenen. Van de boekdrukkunst heeft hij geen gebruik kunnen of willen maken. Voordeel daarvan was wel dat de kaarten in zijn atlassen in uitmuntende staat in de archieven zijn blijven liggen. Slechts een enkele ingewijde wist van hun bestaan.

Venray in kaarten

De expositie met kaarten van Christiaan Sgrooten wordt aangevuld met een keur aan kaarten, waarop Venray en omgeving is te zien.

De eerste kaarten waren zeer onnauwkeurig. Plaatsbepaling op grond van astronomische kennis en afstandsmeting op de grond stonden nog in de kinderschoenen. Op een kaart van Christiaan Sgrooten staat Venray voor het eerst als nederzetting vermeld, met een kerk en twee kloosters. Uit de zeventiende en achttiende eeuw dateren vooral kaarten die gemaakt zijn om de Venrayse aanspraken op de Peel te ondersteunen. Op een oude Peelkaart uit 1652 staan de grenspalen centraal.

De eerste geografisch-topografisch betrouwbare kaart is de zogenaamde Tranchotkaart uit het begin van de negentiende eeuw. Dankzij de ontwikkeling van de meetinstrumenten is de informatie veel nauwkeuriger geworden. Aanleiding voor het maken van de Tranchotkaart is het in kaart brengen van de bij Frankrijk gevoegde gebieden vanaf Nijmegen naar het zuiden aan beide oevers van de Maas.

Ook een aantal kadasterkaarten, negen kaarten die de ontwikkeling van Venray tussen 1850 en 1950 laten zien en enkele kaarten uit de kerkdorpen sieren deze expositie. Voor de jeugd is een speciaal educatief hoekje ingericht.

Veel kijkplezier.

Geschiedenis en ontwikkeling van de cartografie:

Oudheid: de vroegst bekende kaarten dateren uit het oude Egypte en Babylon. De Grieken en Romeinen ontwikkelden meer geavanceerde kaarttechnieken, waaronder wereldkaarten en topografische kaarten zoals de Peutingerkaart waarop de Romeinse wegen en belangrijkste steden zijn te zien en de wereldkaart van Ptolemaeus.
De middeleeuwen: Tijdens de middeleeuwen was de cartografie vooral gericht op het maken van religieuze en mythologische kaarten die het wereldbeeld van de christelijke kerk weergaven. Maar ook kaarten gemaakt voor praktische doeleinden, zoals navigatie en landbeheer.
Het tijdperk van ontdekkingen: Tijdens de vijftiende en zestiende eeuw leidden de Europese verkenning en kolonisatie van Afrika, Amerika en Azië tot een explosie van cartografie. Europese cartografen maakten nauwkeurigere  van deze regio’s, inclusief zeekaarten voor navigatie. Aan het begin van deze periode maakte Christiaan Sgrooten zijn kaarten.
De wetenschappelijke revolutie: Tijdens de zeventiende, achtiende en negentiende eeuw profiteerde de cartografie van vooruitgang in wetenschap en technologie, zoals trigonometrie en het meten van lengte- en breedtegraden. Kaarten werden nauwkeuriger en gedetailleerder en er werden thematische kaarttechnieken voor de weergave, zoals bevolkingsdichtheid en geologie.
Het digitale tijdperk: Met de komst van computer- en informatietechnologie in de twintigste eeuw onderging de cartografie een enorme ontwikkeling. Geografische informatiesystemen maakten het verzamelen en analyseren van enorme hoeveelheden geografische gegevens mogelijk, en digitale kaarten maakten het mogelijk interactieve en gepersonaliseerde kaarten te maken voor een breed scala aan toepassingen, van navigatie tot stadsplanning en -beheer. Kaarten blijven een essentieel hulpmiddel om de wereld om ons heen te begrijpen en te beheren.